काठमाडौं । चन्द्रागिरिस्थित थानकोट–टेकानपुर क्षेत्र केवल भौगोलिक दृष्टिले मात्र नभई धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्तै गौरवपूर्ण धरोहरका रूपमा उभिएको छ । प्राचीनकालीन सुप्रभापुरदेखि द्वापरयुगीन शोणितपुरसम्मको ऐतिहासिक पहिचान बोकेको यस भू–भागले लिच्छविकालीन शिताटी द्रङ्गको सभ्यतागत निरन्तरता आजसम्म जोगाइरहेको देखिन्छ ।

यस क्षेत्रको मौलिकता विशेषगरी आदिवासी बलामी समुदायको जीवनशैली, परम्परा र आस्थामा प्रतिविम्बित भएको पाइन्छ । प्रकृतिसँग सह–अस्तित्वमा आधारित उनीहरूको जीवनदर्शन वेद, पुराण र स्मृतिग्रन्थहरूले प्रतिपादन गरेको ‘धर्मो रक्षति रक्षितः’ अर्थात् धर्मको रक्षा गर्नेले नै स्वयं रक्षा पाउँछ भन्ने सिद्धान्तसँग मेल खाएको पाइन्छ ।

टेकानपुरका बलामीहरूले नदी, वन, जमीन र प्राकृतिक स्रोतलाई केवल भौतिक सम्पत्ति नभई दैवी शक्तिको स्वरूपका रूपमा ग्रहण गरेका छन् । यहाँ मनाइने चुनदेवी, महाँलक्ष्मी तथा भैरव जात्राहरू केवल उत्सव नभई धर्म, शक्ति र समयचक्रको प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हुन् । देवी महात्म्य र तन्त्रशास्त्रमा वर्णित शक्तिपूजाको परम्परा अनुरूप बलामी समुदायले देवी–देवताको आराधनामा बलि, जाग्राम, भजन र सामूहिक सहभागितालाई निरन्तरता दिँदै आएको छ । यसले समाजमा एकता, अनुशासन र कर्तव्यबोधलाई बलियो बनाउने कार्य गरेको छ ।

विशेषगरी डबली नाच (दबू प्याखँ) ले लोककथा, इतिहास र धार्मिक शिक्षालाई नाट्यरूपमा प्रस्तुत गर्दै नयाँ पुस्तामा संस्कार हस्तान्तरण गर्ने सशक्त माध्यमका रूपमा काम गरिरहेको छ । नाट्यशास्त्रमा वर्णित ‘लोकशिक्षा’को सिद्धान्तअनुसार कला केवल मनोरञ्जनका लागि नभई समाज सुधार र चेतना अभिवृद्धिका लागि हो भन्ने मान्यता यहाँ पूर्ण रूपमा लागू भएको देखिन्छ ।

टेकानपुरका बलामीहरू ‘१२ महिनामा १३ गुठी’ मनाउने परम्परामा विश्वास राख्छन्, जसले समयचक्र, ऋतु परिवर्तन र धार्मिक कर्तव्यलाई सन्तुलित रूपमा जोड्ने काम गर्दछ । गुठी प्रणाली आफैंमा सामाजिक व्यवस्थापन, धार्मिक अनुशासन र सांस्कृतिक निरन्तरताको आधारस्तम्भ हो, जसको महत्व मनुस्मृति र अन्य धर्मशास्त्रहरूले पनि प्रतिपादन गरेका छन् ।

आजको आधुनिकीकरण र वैश्वीकरणको प्रभावबीच यस्ता मौलिक परम्पराहरू लोप हुने जोखिम बढ्दै गएको अवस्थामा टेकानपुरको यो जीवित संस्कृति समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । धर्म, संस्कृति र इतिहासको संरक्षण केवल एक समुदायको जिम्मेवारी नभई सम्पूर्ण समाजको साझा कर्तव्य हो भन्ने सन्देश यस क्षेत्रले स्पष्ट रूपमा दिएको छ ।

यसर्थ, राज्य, समाज र सरोकारवाला निकायहरूले यस्ता सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, प्रवद्र्धन र पुस्तान्तरणका लागि ठोस कदम चाल्नु आजको आवश्यकता हो । यही प्रयास नै धर्म, संस्कृति र पहिचानको रक्षा गर्ने पहिलो कदम सावित हुनेछ ।